ශ්‍රී ලංකාව වැනි පශ්චාත් යුද සමයක පසුවන සමාජයක ප්‍රතිසන්ධානය (reconciliation) සහ සමාජ සහජීවනය (social cohesion) යනු හුදෙක් දේශපාලනික සංකල්ප පමණක් නොව, ඒවා එදිනෙදා මානව අන්තර්ක්‍රියාවල පදනම වේ. ශ්‍රී ලංකා බැරෝමීටර (SLB) දත්තයන්ට අනුව, රටක ප්‍රතිසන්ධානය උදෙසා අන්තර්-පුද්ගල සහ සමාජීය විශ්වාසය (interpersonal and social trust) අත්‍යවශ්‍ය සාධකයකි. මෙම විශ්වාසය බිඳවැටීමට බලපාන ප්‍රධානතම සාධකය වන්නේ එදිනෙදා ජීවිතයේදී පැනනගින ගැටුම් (conflicts) නිසි ලෙස කළමනාකරණය නොකිරීමයි (Gottman & Silver, 2015).

‍

ඕනෑම සජීවී සමාජ පද්ධතියක "ගැටුම" (conflict) යනු අත්‍යවශ්‍ය සාධකයකි. ප්‍රකට සමාජ විද්‍යාඥයෙකු වූ ජොහාන් ගැල්ටුන්ග් (Johan Galtung) පෙන්වා දෙන පරිදි, ගැටුමක් යනු හුදෙක් ප්‍රචණ්ඩත්වය නොව, එකිනෙකට පරස්පර අභිලාෂයන් (incompatible goals) මුණගැසෙන අවස්ථාවකි (Galtung, 1996).  අපේ එදිනෙදා ජීවිතයේ සතුට සහ වෘත්තීය සාර්ථකත්වය තීරණය වන්නේ මේ ගැටුම් පවතින නිසා නොව, ඒවා අප විසින් හසුරුවනු ලබන ආකාරය අනුවයි.

‍

ගැටුමක පිපීම: සමාජ සහජීවනය සහ තිරසාර සාමය සඳහා වූ ප්‍රවේශයක්

‍

ශ්‍රී ලංකාව වැනි පශ්චාත් යුද සමයක පසුවන සමාජයක ප්‍රතිසන්ධානය (reconciliation) සහ සමාජ සහජීවනය (social cohesion) යනු හුදෙක් දේශපාලනික සංකල්ප පමණක් නොව, ඒවා එදිනෙදා මානව අන්තර්ක්‍රියාවල පදනම වේ. ඕනෑම සජීවී සමාජයක පුද්ගලයන් හෝ කණ්ඩායම් අතර අදහස්, ඉලක්ක හෝ අවශ්‍යතාවල නොගැළපීමක් ලෙස ගැටුමක් (conflict) ඇතිවීම ස්වාභාවික ක්‍රියාවලියකි. එහිදී ගැටුමක අවසාන ප්‍රතිඵලය තීරණය වන්නේ අප ඊට ප්‍රතිචාර දක්වන සහ එය කළමනාකරණය කරන ආකාරය අනුවය. විශේෂයෙන්ම 2025 ශ්‍රී ලංකා බැරෝමීටර (SLB) දත්ත පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන ශ්‍රී ලාංකික පුරවැසියා ප්‍රතිසන්ධානය දෙස බලන ආකාරය පෙර වසරවලට වඩා සාපේක්ෂව වෙනස් වී ඇති බවයි. ඒ අනුව ගැටුමක් යනු විනාශකාරී බලපෑම් මෙන්ම ධනාත්මක සමාජ වෙනසක් ඇති කළ හැකි නිර්මාණාත්මක අවස්ථාවක් ලෙසද හඳුනාගත හැකි ද්විත්ව ස්වභාවයකින් යුක්ත වේ.

‍

1. විනාශකාරී බලපෑම (Destructive Impact)

‍

ගැටුමකදී පාර්ශ්වයන් අතර සහයෝගීතාවය බිඳවැටී, එක් පාර්ශ්වයක් පමණක් ජයග්‍රහණය කිරීමට උත්සාහ කරන විට එය විනාශකාරී වේ.

• සන්නිවේදනය බිඳවැටීම: පුද්ගලයන් අතර පවතින විවෘත සන්නිවේදනය නතර වී අවිශ්වාසය සහ ක්‍රෝධය වර්ධනය වේ.

• සම්පත් හා ශක්තිය නාස්තිය: ප්‍රශ්නය විසඳනු වෙනුවට එකිනෙකාට දොස් පැවරීම නිසා කාලය සහ මානසික ශක්තිය නිරපරාදේ වැය වේ.

• සමාජ ඒකාබද්ධතාවයට බාධා පැමිණීම: පුද්ගලයන් අතර පවතින සමාජයීය විශ්වාසය පළුදු වීමෙන් පොදු සහජීවනයට හානි සිදු වේ.

‍

2. නිර්මාණාත්මක බලපෑම (Constructive Impact) සහ ආයතනික යුක්තිය

‍

ගැටුමක් යනු විනාශයක්ම නොව, එය විවෘතව සහ සාධාරණව සාකච්ඡා කරන්නේ නම් නවෝත්පාදනයන් සහ ශක්තිමත් සබඳතා ගොඩනැගීමට ලැබෙන අවස්ථාවකි. ගැටුමක් නිවැරදිව හසුරුවන විට එය ධනාත්මක සමාජ වෙනසකට මඟ පාදන ප්‍රබල මෙවලමක් බවට පත් වේ.

‍

2025 ශ්‍රී ලංකා බැරෝමීටර (SLB) සමීක්ෂණයට අනුව, ජාතික මට්ටමේ ප්‍රතිසන්ධානයට ඇති විශාලතම බාධකය ලෙස මහජනතාවගෙන් 17.2% ක් හඳුනාගෙන ඇත්තේ "ජනතාව අතර පවතින සමගිය නොමැතිකමයි". මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ, වර්තමානය වන විට විවිධ ජනකොටස් අතර පවතින සබඳතා බිඳවැටීම සහ අන්‍යෝන්‍ය අවිශ්වාසය ප්‍රතිසන්ධාන ක්‍රියාවලියට දැඩි ලෙස බලපාන බවයි.

‍

මෙම සබඳතා යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමටත්, පද්ධති කෙරෙහි විශ්වාසය තහවුරු කිරීමටත් නම් ප්‍රජාවන් අතර පැනනගින ගැටුම් සාධාරණ සහ විනිවිදභාවයකින් යුත් ක්‍රියාවලියක් හරහා කළමනාකරණය විය යුතුය. 2025 SLB දත්තවලට අනුව, ශ්‍රී ලාංකිකයන් ප්‍රතිසන්ධාන ක්‍රියාවලියට අදාළ ආයතනික ව්‍යුහයන් කෙරෙහි ඉහළ වැදගත්කමක් ලබා දෙන අතර, එය 7.8 ක සාමාන්‍ය අගයක් (mean score) ගනී. මෙමගින් තහවුරු වන්නේ සාධාරණත්වය ඉටු කිරීම සඳහා විධිමත් ආයතනික මැදිහත්වීමක අවශ්‍යතාවය ජනතාව දැඩිව අපේක්ෂා කරන බවයි. එම වැදගත්කම හිමිවන ප්‍රධාන ආයතන කිහිපයකි:

• ශ්‍රී ලංකා මානව හිමිකම් කොමිෂන් සභාව (HRCSL)

• අතුරුදහන් වූ තැනැත්තන් පිළිබඳ කාර්යාලය (OMP)

• හානිපූරණය සඳහා වන කාර්යාලය (OR)

• යෝජිත සත්‍යය, සමගිය සහ ප්‍රතිසන්ධානය පිළිබඳ කොමිෂන් සභාව (CTUR)

‍

ඓතිහාසිකව මෙයට කදිම නිදසුනක් වන්නේ දකුණු අප්‍රිකාවේ වර්ණභේදවාදය (apartheid) අවසන් කිරීමේ ක්‍රියාවලියයි. එහිදී නෙල්සන් මැන්ඩෙලා වැනි නායකයන් තමන් අතර පැවති දැඩි දේශපාලනික ගැටුම් ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් තොරව කළමනාකරණය කිරීමට සමත් විය. ඔවුන් 'සත්‍යය සහ ප්‍රතිසන්ධාන කොමිසම' (TRC) වැනි නව්‍ය ආයතනික විසඳුම් හරහා, සිවිල් යුද්ධයක් වළක්වා වඩාත් සාධාරණ සමාජයක් ගොඩනැගීමට එම ගැටුම්කාරී තත්ත්වය අවස්ථාවක් කරගන්නා ලදී (Mani, 2002).

‍

ගැටුම "මලක්" ලෙස විකසිත කරන ප්‍රායෝගික උපායමාර්ග

‍

ශ්‍රී ලංකා බැරෝමීටර (SLB) දත්ත මඟින් පෙන්වා දෙන සමාජ අභියෝග ජය ගැනීම සඳහා න්‍යායාත්මක මෙන්ම ප්‍රායෝගික මෙවලම් භාවිත කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. ගැටුමක් යනු දෙපාර්ශ්වයම විනාශ වන අවස්ථාවක් නොව, නව්‍යකරණය සහ විශ්වාසය ගොඩනැගීමට ලැබෙන අවස්ථාවක් බවට පත් කළ හැකි ප්‍රධාන ක්‍රමවේද  පහත දැක්වේ:

‍

1. තෝමස්-කිල්මන් ආකෘතිය: සහයෝගීතාවය (Collaboration)

‍

මෙම ආකෘතිය මඟින් ගැටුමකදී පාර්ශ්වයන් හැසිරෙන ආකාරය විග්‍රහ කරයි. මෙහිදී වඩාත් වැදගත් වන්නේ 'සහයෝගීතාවය' හරහා දෙපාර්ශ්වයටම සාධාරණත්වය ඉටුවන "දිනුම්-දිනුම්" (Win-Win) විසඳුම් කරා එළඹීමයි (Fisher and Ury, 2011).

‍

ප්‍රායෝගිකව ගැටුමකදී එක් පාර්ශ්වයක් යටපත් කර ජයග්‍රහණය කිරීමට වඩා, පොදු අරමුණක් වෙනුවෙන් දෙපාර්ශ්වයම එකඟ විය හැකි මැද මාවතක් සෙවීම මෙයින් අදහස් වේ. මෙය සමාජ සහජීවනය සහ දේශපාලනික විශ්වාසය ගොඩනැගීමට උපකාරී වේ.

‍

2. ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් තොර සන්නිවේදනය (Non-Violent Communication)

‍

මාෂල් රොසෙන්බර්ග්ගේ මෙම ප්‍රවේශය මඟින් ගැටුම් විසඳීමේදී භාෂාව හසුරුවන ආකාරය පිළිබඳව අවධානය යොමු කරයි (Rosenberg, 2003).

• නිරීක්ෂණය (Observation): විනිශ්චයකින් තොරව සත්‍යය ප්‍රකාශ කිරීම.

• හැඟීම (Feelings): තමාට දැනෙන දේ පැහැදිලි කිරීම.

• අවශ්‍යතාවය (Needs): තමාට අවශ්‍ය කුමක්දැයි හඳුනා ගැනීම.

• ඉල්ලීම (Request): පැහැදිලි සහ සාධනීය ඉල්ලීමක් ඉදිරිපත් කිරීම.

‍

මෙම NVC ප්‍රවේශය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රතිසන්ධාන ක්‍රියාවලියට (reconciliation) ඉතා වැදගත් වේ. දොස් පැවරීම වෙනුවට හැඟීම් සහ අවශ්‍යතා ගැන කතා කිරීමෙන් පුද්ගලයන් අතර පළුදු වූ විශ්වාසය නැවත ගොඩනැගේ.   සෑම පුද්ගලයෙකුගේම අවශ්‍යතාවලට සවන් දීමෙන් සමාන අවස්ථා තහවුරු වන අතර, ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් තොරව අයිතිවාසිකම් දිනා ගැනීමට පුරවැසියන් දිරිමත් කිරීම හරහා සමාජ සහජීවනය ශක්තිමත් වේ. එමෙන්ම, අන් අයගේ අනන්‍යතාවය සහ අභිමානය සුරැකෙන පරිදි සංවේදී ලෙස භාෂාව හැසිරවීම ඕනෑම ගැටුමක් සාමකාමීව විසඳා ගැනීමට අත්‍යවශ්‍ය වේ.

‍

3. සක්‍රීය පුරවැසිභාවය සහ යුක්තිය: සහජීවනයේ පෝෂණය

‍

ගැටුම් නිරාකරණය යනු හුදෙක් උසාවියකට හෝ නීතිමය ක්‍රියාවලියකට පමණක් සීමා වූවක් නොවේ; එය පුරවැසියන්ගේ සක්‍රීය මැදිහත්වීම මත තීරණය වන්නකි. යුක්තිය සහ සාධාරණත්වය ඉටුවන සමාජ වටපිටාවක් තුළ ගැටුම් සමථකරණය වඩාත් සාර්ථක වේ. මෙහිදී ප්‍රධාන කුළුණු දෙකක් හඳුනාගත හැකිය:

• සහභාගිත්ව යුක්තිය (Participatory Justice): ගැටුමකට මැදි වූ පාර්ශ්වයන්ට තමන්ගේ ප්‍රශ්න ඉදිරිපත් කිරීමට සහ තීරණ ගැනීමේ ක්‍රියාවලියට සෘජුවම දායක වීමට අවස්ථාව ලබා දීම.

• සමාජ වගකීම: සාමකාමී සමාජයක් ගොඩනැඟීමේ වගකීම රජයට පමණක් පැවරිණි යුත්තක් නොවේ. ගැටුමකදී මධ්‍යස්ථව කටයුතු කිරීම සහ දෙපාර්ශ්වයටම සාධාරණ ලෙස සවන් දීම සෑම පුරවැසියෙකුගේම වගකීමකි.

‍

4. ගැටුම් සමථකරණය (Mediation): විසඳුමේ පියවර තුන

‍

ඕනෑම මට්ටමක ගැටුමක් සමථකරණය හරහා විසඳා ගැනීම මඟින් සමාජය තුළ සාමකාමී සංස්කෘතියක් වර්ධනය වේ. ශ්‍රී ලංකා බැරෝමීටර දත්තවලට අනුව, ක්‍රියාකාරී පුරවැසිභාවය (Active Citizenship) පිළිබඳ මධ්‍යන්‍ය අගය 2023 දී 1.1 සිට 2025 දී 2.1 දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත.

‍

එය "සතුරන් සහකරුවන්" බවට පත් කරන පියවර තුනකින් යුත් ක්‍රියාවලියකි:

1. නිදහස් සන්නිවේදනය (Open Communication): බියෙන් හෝ සැකයෙන් තොරව දෙපාර්ශ්වයටම තම අදහස් සහ හැඟීම් ප්‍රකාශ කිරීමට ආරක්ෂිත අවකාශයක් නිර්මාණය කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. 2025 දී බැරෝමීටර දත්තවලට අනුව, පුද්ගලික නිදහස පිළිබඳ මහජන සංජානනය 7.4 දක්වා (10න්) සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ ගොස් ඇති අතර , මෙය අදහස් හුවමාරුව සඳහා වඩාත් විවෘත පසුබිමක් නිර්මාණය කර ඇත.

2. පොදු එකඟතා හඳුනාගැනීම (Finding Common Ground): 2025, බැරෝමීටර දත්තවලට අනුව සංහිඳියාව සඳහා වන මහජන ඉල්ලුම (Demand for Reconciliation) ජාතික මට්ටමින් 8.1 වැනි ඉහළ මට්ටමක පවතී. සියලුම ප්‍රජාවන් තුළ පවතින මෙම පොදු අභිලාෂය විශ්වාසය ගොඩනැඟීමේ පළමු පියවර ලෙස භාවිත කළ හැකිය.

3. අනාගතය දෙස බැලීම (Future-Oriented Approach): අතීතයේ පැවති දේශපාලන බාධක පිළිබඳ සංජානනය 2025 දී සැලකිය යුතු ලෙස අඩු වී ඇත. විශේෂයෙන් දේශපාලන අධිෂ්ඨානය නොමැතිකම (2020 දී 25.7% සිට 2025 දී 10.4% දක්වා) සහ බෙදුම්වාදී ජාතිකවාදී දේශපාලනය (2020 දී 37.5% සිට 2025 දී 6.0% දක්වා) බාධක ලෙස දකින ප්‍රතිශතය අඩු වී තිබේ. මෙම ශුභවාදී දැක්ම අතීත චෝදනාවලින් මිදී අනාගත සහයෝගීතාවය සඳහා අවධානය යොමු කිරීමට මහඟු අවස්ථාවකි

‍

මෙම ක්‍රමවේදයන් හරහා, ගැටුමකට සම්බන්ධ පුද්ගලයන් සතුරන් ලෙස නොව, පොදු ගැටලුවකට විසඳුම් සොයන "සහකරුවන්" ලෙස එකිනෙකා හඳුනා ගැනීමට පෙළඹේ.

‍

ගැටුම් යනු වළක්වා ගත නොහැකි සංසිද්ධියක් වුවද, ඒවා නිර්මාණාත්මකව විසඳා ගැනීම තුළින් පුද්ගල සබඳතා මෙන්ම ජාතික මට්ටමේ සහජීවනයද තහවුරු කළ හැකිය. ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රතිසන්ධාන ක්‍රියාවලිය සාර්ථක වීමට නම්, සෑම පුරවැසියෙකුම ගැටුම් නිරාකරණය පිළිබඳ මෙවැනි සාධනීය ආකල්ප ප්‍රගුණ කිරීම කාලීන අවශ්‍යතාවකි.

‍

ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ නාමාවලිය

‍

Sri Lanka Barometer (2025). National Public Opinion Survey on Reconciliation 2025. GIZ-SCOPE. Available at: https://www.srilankabarometer.lk/publications

Sri Lanka Barometer (2024). National Public Opinion Survey on Reconciliation 2023. GIZ-SCOPE. Available at: https://www.srilankabarometer.lk/publications

‍Fisher, R. and Ury, W. (2011). Getting Yes: Negotiating Agreement Without Giving In. 3rd ed. New York: Penguin Books. (ගැටුම් නිරාකරණයේදී 'සහයෝගීතාවය' සහ 'දිනුම්-දිනුම්' උපායමාර්ග පිළිබඳ මූලික ග්‍රන්ථය).

Galtung, J. (1996). Peace by Peaceful Means: Peace and Conflict, Development and Civilization. London: SAGE Publications. (ගැටුමක ව්‍යුහාත්මක ස්වභාවය සහ සාමකාමී විසඳුම් පිළිබඳ විග්‍රහය).

Rosenberg, M.B. (2003). Nonviolent Communication: A Language of Life. 2nd ed. Encinitas, CA: Puddledancer Press. (ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් තොර සන්නිවේදනය සහ 'I' ප්‍රකාශ භාවිතය පිළිබඳ මූලාශ්‍රය).

Thomas, K.W. and Kilmann, R.H. (1974). Thomas-Kilmann Conflict Mode Instrument. New York: Xicom. (සහයෝගීතාවය, තරඟකාරීත්වය සහ මඟහැරීම වැනි ගැටුම් හැසිරීම් රටා පිළිබඳ මූලික ආකෘතිය).

Gottman, J. M., & Silver, N. (2015). The seven principles for making marriage work. Harmony.

Mani, R. (2002). Beyond retribution: Seeking justice in the shadow of war. Polity Press.

‍

Yasadi Siriwardana is an Assistant Lecturer in Peace and Conflict Resolution at the Department of Philosophy, University of Kelaniya. Her academic work focuses on conflict resolution and social cohesion, with a specialized interest in fostering reconciliation and interpersonal trust within post-war Sri Lankan society.

‍

‍

‍

‍

‍

‍